Friends  |  Press Room  |  Contact Us

The International School for Holocaust Studies

Beknopte encyclopedie van de Holocaust

Rumkowski, Mordechai Chaim

(1877 – 1944) Voorzitter van de Judenrat in het getto van Lodz in Polen. Rumkowski was vroeger een weinig succesvolle zakenman en directeur van een weeshuis en werd op 13 oktober 1939 benoemd tot voorzitter van de Judenrat, kort na de Duitse invasie van Polen, die het begin was van de Tweede Wereldoorlog.
Net als alle leiders van een Judenrat werd Rumkowski verscheurd tussen het helpen overleven van zijn mensen en het toegeven aan de eisen van de Duitse autoriteiten. Rumkowski wordt evenwel beschouwd als een van de meest omstreden leiders van alle Judenräte, voor wat betreft zijn veelvuldige samenwerking met de Duitsers en zijn dictatoriale behandeling van de Joden in zijn getto.
Rumkowski bracht rechtstreeks rapport uit aan het Duitse bestuur van het getto, waarvan Hans Biebow het hoofd was. Hij was geheel verantwoordelijk voor het dagelijks leven in het getto: hij moest zorgen voor voedsel, onderdak, verwarming, werk, alsmede gezondheids- en welzijnszorg voor de lijdende bevolking van het getto. Rumkowski had het toezicht over alle aspecten van het getto, zelfs over het culturele leven. Toen de rabbi’s hun werk niet mochten doen, verrichtte hij zelf de huwelijksplechtigheden. Zijn foto verscheen zelfs op het gettogeld. Rumkowski werd ook belast met het opzetten in het getto van fabrieken voor de Duitsers. Hij richtte er 120 op, waar hij duizenden Joden uit het getto aan het werk kon zetten. Rumkowski geloofde dat als hij productief en belangrijk arbeidspotentieel kon bieden, de nazi’s het getto niet zouden vernietigen.
Rumkowski geloofde ook dat hij om het getto als geheel te kunnen redden, samen moest werken met de nazi’s en toe moest geven aan hun eisen voor deportatie. Eind 1941 was in Chelmno een vernietigingskamp opgezet en de Duitsers dwongen Rumkowski de deportatie te regelen van een deel van de gettobevolking. In het begin probeerde Rumkowski de Duitsers ertoe te brengen het aantal te deporteren Joden terug te brengen. Maar de Duitsers weigerden en maakten Rumkowski verantwoordelijk voor het aanwijzen van degenen die gedeporteerd moesten worden. In de eerste vijf maanden van 1942 werden 55.000 Joden uit Lodz naar Chelmno gestuurd, waar zij de dood vonden.
In de tweede week van september 1942 vond nog een deportatie plaats. De nazi’s eisten dat Rumkowski alle kinderen en oude mensen uitleverde. Hij gaf gehoord aan hun eis en vroeg de gezinnen zelf rustig hun eigen kinderen op te geven. Twintigduizend Joden werden bruut samengedreven en naar Chelmno gestuurd. Enige tijd lang waren er geen deportaties en dat gaf Rumkowski te denken dat het bewaren van de vrede en het werken voor de Duitsers zou helpen verdere deportaties te voorkomen. In feite werd in die periode het getto van Lodz met rust gelaten, maar werden andere getto’s in heel Polen verwoest.
Aan het eind van het voorjaar 1944 echter naderde het Sovjetleger Lodz. Toen besloten de Duitsers een eind te maken aan het getto van Lodz. Rumkowski kreeg de opdracht de deportatie te regelen. Van 23 juni tot 14 juli 1944 werden ongeveer 7.000 Joden naar Chelmno gestuurd. De Joden van Lodz boden passief verzet tegen de deportatie, waardoor de nazi’s besloten het getto direct te vernietigen, waarbij de SS en Duitse politie-eenheden de evacuatie uitvoerden. De Duitsers sloten de fabrieken in het getto en beëindigden alle door de Judenrat geleide instellingen. Ook veranderden zij de plaats van bestemming van de Joden van Chelmno naar Auschwitz. Rumkowski adviseerde de Joden zich rustig te melden voor de deportatie, maar zij negeerden zijn advies. In de tweede helft van juli en in augustus beëindigden de Duitsers de ontruiming van het getto en zonden de Joden de dood in. Slechts enkele honderden Joden slaagden erin onder te duiken.
Rumkowski en zijn gezin werd niet gespaard – zij werden op 30 augustus 1944 gedeporteerd naar Auschwitz en daar gedood. Op 19 januari 1945 werd Lodz bevrijd door het Sovjetleger.
Sommige historici beschouwen Rumkowski als collaborateur en verrader. Anderen zijn van mening dat hij een serieuze, maar gebrekkige poging heeft gedaan zo veel mogelijk Joden te redden.

Met dank aan Yannick Servais voor zijn inzet en bijdrage aan het tot standkomen van deze beknopte encyclopedie.
Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd, 2000.