Friends  |  Press Room  |  Contact Us

The International School for Holocaust Studies

Beknopte encyclopedie van de Holocaust

Rechtvaardigen onder de Volkeren

Officiële titel gegeven aan niet-Joden die hun leven waagden om Joden te redden tijdens de holocaust. Het bergip komt uit een zinsnede uit de Talmoed: De rechtvaardigen onder de volkeren van de wereld hebben een plaats in de wereld die gaat komen.
In 1953 bekrachtigde het Israëlische parlement de Wet Martelaren- en Heldenherdenking (Yad Vashem), die Yad Vashem in Jerusalem de verantwoordelijkheid gaf onderscheidingen te geven en een monument op te richten voor deze rechtvaardigen onder de volkeren die hun leven waagden om Joden te redden. Sedert begin jaren zestig van de vorige eeuw heeft een Commissie voor de Benoeming van Rechtvaardigen gewerkt onder de Yad Vashem Remembrance Authority. In de eerste jaren van zijn bestaan werd het comité voorgezeten door Moshe Landau, die later president werd van het Israëlische hooggerechtshof. Als de naam van een redder wordt voorgedragen, stelt het comité een zorgvuldig onderzoek in naar bewijzen van de daden en motivatie van de redder. De betrokken overlevende of groep van overlevenden moet getuigenis afleggen over de daden van de redder en het comité verzamelt ondersteunende documentatie van Europese instellingen over de loop van de gebeurtenissen in kwestie. De oorspronkelijke wet gaf zelf geen precieze definitie van het begrip Rechtvaardige onder de Volkeren. Zoals deze door de hele Joodse geschiedenis heen is gebruikt, wordt hiermee bedoeld een deugdzaam mens die empathie en mededogen heeft voor Joden in tijden van nood en vervolging en hun hulp biedt. Maar met bertekking tot de Wet Martelaren- en Heldenherdenking is het duidelijk dat een persoon heel bijzonder moet zijn geweest om de officiële titel Rechtvaardige onder de Volkeren te krijgen. Daarom probeert het comité ook de motiveringen van de voorgedragene voor het redden van Joden aan de weet te komen en worden vragen gesteld als: Kreeg de redder geld om Joden te helpen? Welke risico’s en gevaren stonden de redder te wachten? Hadden de redenen van de redder te maken met vriendschap, geloof, enzovoort? In het algemeen moest de persoon zijn of haar leven, veiligheid of persoonlijke vrijheid hebben geriskeerd om en Jood te redden van deportatie zonder daarvoor geld te hebben gevraagd.
In sommige gevallen is het gelopen hebben van risico of gevaar een moeilijke kwestie voor het comité, want er waren redders die diplomatieke onschendbaarheid genoten in de landen waar ze werkten en die kwamen dus niet in werkelijk levensbedreigende situaties terecht. Bijvoorbeld Aristides de Sousa Emdes, de Portugese consul in Frankrijk, die de Joden visa gaf voor zijn land, Sempo Sugihara, de Japanse consul in Kovno, die hetzelfde deed en Paul Grunninger, de Zwitserse chef van politie aan de de Oostenrijkse grens die honderden Joodse vluchtelingen toestond Zwitserland binnen te gaan, gehoorzaamden niet aan de officiële instructies van hun regeringen die anderen luidden. Maar zij hadden alleen een diplomatieke status en daardoor waren zij niet in gevaar. Maar zij verloren soms wel hun baan of reputatie en ondervonden nadeel van hun humane activiteiten, dus besloot het comité hun de eer te geven. Raoul Wallenberg, de Zweedse diplomaat die tienduizende Hongaarse Joden redde, genoot ook diplomatieke onschendbaarheid, maar dat kon niet voorkomen dat hij na de bevrijding van Boedapest door de Sovjets werd gearresteerd. In vele gevallen waren het geen diplomaten, maar gewone mensen die in de holocaust de levens van Joden redden . Zij kozen er ondanks alle gevaar voor een of meer Joden te verbergen in huis of tuin. Vaak bouwde de redder een schuilplaats voor de Jood, die daar weken, maanden of zelfs jaren in kon verblijven, bijna zonder ooit de zon te zien. Voedsel was schaars in de oorlog en de redder deelde het weinige dat hij had met de Joden die hij voor de nazi’s verborgen hield.
Er zijn ook gevallen van groepen mensen, in plaats van individuen, die Joden in veiligheid brachten. In Nederland, België en Frankrijk hielpen ondergrondse verzetsgroepen de Joden, vooral door schuilplaatsen voor ze te vinden. Een zeer speciale groep mensen woonde in het kleine Nederlandse dorp Nieuwlande. In 1942 en 1943 spraken de dorpelingen met elkaar af dat elk huishouden een Joods gezin of enkeling zou verbergen. Alle 117 inwoners van Nieuwlande werden benoemd tot Rechtvaardigen onder de Volkeren. Een ander voorbeeld van redding door een groep was het Franse dorp Le Chambon-Sur-Lignon. De pastoor van het dorp, André Trocme, haalde zijn parochieleden ertoe over schuilplaatsen en hulp te verschaffen aan Joden die op de vlucht waren voor de nazi’s. In Denemarken brachten gewone Denen 7.200 van de 8.000 Joden van het land door een gewaagde overtocht met vissersboten in veligheid in Zweden.
Nog een paar bekende gevallen van reddingsoperaties uitgevoerd door Europeanen tijdens de holocaust zij die van Oskar Schindler, de Duitse zakenman die vele honderden Joden van het Plaszow-kamp redde door ze in zijn fabriek te laten werken en van Miep Gies, een van de niet-Joden die het gezin van Anne Frank hielp toen de gezinsleden en nog enige anderen zich verborgen hielden in de ‘geheime achterkamer’.
Het is niet duidelijk hoeveel Joden in de holocaust zijn gered door niet-Joden. Sommige Joden die door een niet-Jood waren geholpen, stierven later in de oorlog en dus is er niemand om getuigenis af te leggen of zelfs maar de naam van de redder aan het comité door te geven. Soms stierf de redder zelf samen met de Joden die hij had gered. In andere gevallen kozen de redders er zelfs voor na de oorlog anoniem te blijven – ze hadden gedaan wat hun geweten hun ingaf, terwijl miljoenen andere Europeanen niets deden. In 2000 hadden meer dan 17.000 mannen en vrouwen de eer en de titel ontvangen. Tot halverwege de jaren negentig werden voor vele Rechtvaardigen onder de Volkeren bomen geplant om hun daden te herdenken. In 1996 werd een speciale herdenkingstuin gesticht, waar de namen te vinden zijn van alle ontvangers van de onderscheiding en waar nog steeds nieuwe namen worden bijgeschreven.
De vele voorbeelden van reddingen verricht door hen die de eretitel Rechtvaardige onder de Volkeren hebben ontvangen, laten zien dat redding inderdaad mogelijk was, ondanks de gevaarlijke omstandigheden. De ontvangers van de onderscheiding, redden niet alleen Joodse levens, maar helpen de overlevenden het vertouwen in de mensheid te herstellen.

Met dank aan Yannick Servais voor zijn inzet en bijdrage aan het tot standkomen van deze beknopte encyclopedie.
Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd, 2000.