Friends  |  Press Room  |  Contact Us

The International School for Holocaust Studies

Beknopte encyclopedie van de Holocaust

Mauthausen

Concentratiekamp gelegen nabij een ongebruikte steengroeve ongeveer vijf kilometer van de stad Mauthausen in noordelijk Oostenrijk. Mauthausen werd in augustus 1938 in gebruik genomen, slechts enkele maanden na de Anschluss - de annexatie van Oostenrijk door Duitsland. De eerste gevangenen werden gedwongen het kamp te bouwen en in de steengroeve te werken. Het werk in de steengroeve heeft vele gevangenen het leven gekost.
In het eerste jaar waren de 1.100 gevangenen die naar Mauthausen werden gebracht gewone misdadigers, mensen die asociaal werden geacht en ongeschikt om de Duitse maatschappij te leven, en politieke tegenstanders van het Rijk, onder wie een groep politieke gevangenen die uit Dachau was overgebracht. De hele oorlog lang werd het kamp hoofdzakelijk gebruikt voor politieke en ideologische tegenstanders van het nazi-regime. Mauthausen was in drie afdelingen verdeeld: het gevangenenkamp, de administratiegebouwen en de behuizing van de SS. De gevangenen verbleven in de 20 barakken van kamp no.1. Elke barak was bedoeld voor 300 gevangenen, maar meestal werden er meer dan 600 ingepropt. Vier barakken waren quarantainebarakken, waar de pas aangekomen gevangenen drie weken moesten verblijven. Naderhand werden ze naar andere barakken verhuisd. Kamp no.2 was een werkplaatsterrein dat vier barakken omvatte. Vanaf het begin van 1944 was het ook een quarantainegebied. Kamp no. 3 dat in het voorjaar van 1944 werd gebouwd, omvatte oorspronkelijk zes barakken. Vanaf de zomer van 1944 werden daar de zieke en zwakke gevangenen ondergebracht voordat ze werden gedood.
Het kampcomplex werd bewaakt door nietsontziende doodshoofdtroepen van de SS. De gevangenen hadden verschillende functies in hierarchie, zoals kampoudste, afgevaardigden van de kampoudste en kampregistrator. Het werk in het kamp werd geconrtoleerd door kapo’s en de kampblokken werden geleid door de blokoudste, de blokregistrator en de kameroudsten. Alle gevangenen die een bepaalde leidende functie hadden kregen speciale privileges.
Tot het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was Mauthausen een kamp als andere concentratiekampen in Duitsland; meestal moesten de Duitse gevangenen bijzonder inspannende dwangarbeid verrichten, maar afgezien daarvan waren de omstandigheden in het kamp nog niet zo hard. Toen de oorlog begon, veranderde de zaak in Mauthausen. Het werd uitgebreid tot zowel een concentratiekamp als een moordcentrum voor politieke en ideologische tegenstanders uit het Rijk zelf en uit andere door de nazi’s bezette landen. De voedselrantsoenen werden verminderd en de gevangenen leefden in overvolle barakken en ongezonde omstandigheden. Dat leidde tot het uitbreken van dysenterie- en tyfusepidemieën, waardoor velen verzwakt raakten en stierven.
Aan het einde van 1939 was het aantal gevangenen in het kamp meer dan verdubbeld tot 2.666. In 1940 groeide het aantal nieuwe gevangenen explosief: dat jaar werden ongeveer 11.000 nieuwe gevangenen naar Mauthausen gestuurd, wat voor de kampleiding aanleiding was de eerste van een aantal satellietkampen in de omgeving op te zetten. Onder de gevangenen die in 1940 aankwamen, was een groep republikeinse Spanjaarden die uit Spanje waren gevlucht nadat generaal Fransisco Franco de Spaanse Burgeroorlog had gewonnen. Ze hadden hun toevlucht gezocht in Frankrijk om daar gearresteerd te worden door de nazi’s na de Duitse invasie in mei 1940. In 1941 kwamen in totaal 18.000 nieuwe gevangenen in Mauthausen aan, onder wie de eerste groep Joden die in mei uit Nederland waren gekomen. Verder kwamen er ook weer Spaanse gevangenen binnen, Tsjechische politieke gevangenen en meer dan 4.000 krijgsgevangenen uit de Sovjet-Unie. De meeste Tsjechische gevangenen werden die zomer vermoord als represaille voor de moord op SS-leider Reinhard Heydrich door Tsjechische verzetsstrijders. De Sovjetgevangenen verbleven in aparte barakken, die het Russische kamp werden genoemd. Ondanks het feit dat er vele nieuwe gevangenen arriveerden, waren er eind 1941 nog slechts 11.135 over ten gevolgen van het hoge sterftecijfer in het kamp. In 1942 kwamen er naast meer gevangenen uit Nederland, de Sovjet-Unie, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië, ook transporten binnen uit Frankrijk, België, Griekenland en Luxemburg. In het jaar 1943 kwamen er nog 21.028 gevangenen bij uit heel Europa. Daar waren weinig Joden bij. In dit jaar stierven meer dan 8.000 gevangenen in Mauthausen en het subkamp Gusen.
In 1944 kwamen er zoveel nieuwe gevangenen bij dat de Duitse autoriteiten de bouw bevalen van diverse satelietkampen. Er werden in totaal meer dan 65.000 nieuwe gevangenen geregistreerd en de maximumbevolking was dat jaar 114.524. In mei 1944 kwamen grote transporten Joden uit Auschwitz binnen. Het aantal Joden dat in dat jaar in Mauthausen stierf, was meer dan 3.000. Na het neerslaan van de Poolse opstand in Warschau in oktober 1944 kwamen vele groepen Polen in Mauthausen terecht. Vele Poolse studenten en ondergrondse strijders werden direct na aankomst gedood.
In 1945 kwamen er bijna 25.000 nieuwe gevangenen naar Mauthausen, onder wie een grote groep Joodse gevangenen uit Hongarije, die eerder gevangen zaten in kampen aan de Oostenrijks-Hongaarse grens, waar zij gedwongen waren geweest een versterkingslinie te bouwen. Toen het front naderde, werden de kmapen ontruimd en werden de gevangenen te voet afgemarcheerd naar Mauthausen. Velen stierven onderweg.
De Joden die in Mauthausen zaten, werden veel slechter behandeld dan de andere gevangenen. Zij moesten tunnels graven in de subkampen voor de ondergrondse ammunitiefabrieken en van hen werd verwacht dat zij dat in een onmenselijk snel tempo zouden doen. Na ongeveer een maand waren de Joodse werkers lichamelijk gebroken en zo uitgeput dat ze zich nauwelijk nog konden bewegen.
Op 3 mei 1945 nam een politie-eenheid uit Wenen de beveiliging in het kamp over . De dag daarop werd al het werk stilgelegd en vertrokken de SS-officieren. Op 5 mei arriveerden de Amerikanen en bevrijdden het kamp. In totaal zijn er 199.404 gevangenen in Mauthausen geweest. Ongeveer 119.000 van hen, onder wie 38.120 Joden, werden gedood of stierven door de slechte omstandigheden, uitputting, ondervoeding en te hard werken. In dit aantal zijn ook de zieke, zwakke en ongewenste gevangenen begrepen die in de perioden augustus 1941 tot oktober 1942 en april tot december 1944 naar het Hartheim kasteel in de buurt werden overgebracht om te worden gedood in de gaskamers aldaar.

Met dank aan Yannick Servais voor zijn inzet en bijdrage aan het tot standkomen van deze beknopte encyclopedie.
Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd, 2000.