Friends  |  Press Room  |  Contact Us

The International School for Holocaust Studies

Beknopte encyclopedie van de Holocaust

Judenrat (meervoud, Judenräte)

Joodse Raden op bevel van de Duitsers opgezet in de Joodse gemeenschappen in het door de nazi’s bezette Europa. De Judenräte werden belast met de verantwoordelijkheid het beleid van de nazi’s betreffende de Joden ten uitvoer te brengen. Deze Joodse Raden moesten vaak balanceren op het scherpst van de snede: aan de ene kant voelden zij zich verantwoordelijk om hun lotgenoten zo goed mogelijk te helpen; aan de andere kant werd van hen verwacht de bevelen van de nazi-autoriteiten uit te voeren, vaak ten koste van hun lotgenoten. De rol die de Judenräte hebben gespeeld is een van de meest controversiële aspecten van de tijd van de holocaust. De opzet van de Judenräte volgde geen vast patroon: in sommige gevallen was een Judenrat verantwoordelijk voor slechts één stad, terwijl in andere gevallen een Judenrat of soortgelijk lichaam zeggenschap had over een heel district, of soms over een heel land, zoals in Duitsland, Frankrijk, België, Nederland, Slowakijë, Roemenië en het Protectoraat Bohemen en Moravië. De eerste Judenräte werden in de herfst van 1939 opgezet in bezet Polen, slechts enkele weken nadat de Tweede Wereldoorlog was uitgebroken, op bevel van het hoofd van de Gestapo, Reinhard Heydrich en ten uitvoer gebracht door het hoofd van het Gouvernement-General Hans Frank. Zij werden samengesteld uit ‘invloedrijke personen en rabbijnen’.
Frank beval dat in gebieden met minder dan 10.000 Joden, de Judenrat 12 leden moest hebben, terwijl in grotere steden en plaatsen de Raad moest bestaan uit 24 leden. De Raden moesten door de lokale bevolking gekozen worden en de Raad zelf moest zijn voorzitter en vice-voorzitter kiezen. Vervolgens moesten de Duitsers de keuze goedkeuren. In bepaalde gevallen weigerden Joodse activisten zitting te nemen in de Judenräte, omdat ze –terecht- vreesden dat de Duitsers van plan waren de raden uit te buiten en dat ze deze zouden dwingen tegen hun lotgenoten gerichte daden te verrichten. Maar in het algemeen namen de meeste Joodse leiders zitting in de Judenräte.
Nadat de Judenräte waren geïnstalleerd, droegen de Duitsers hun op verschillende administratieve en economische maatregelen uit te voeren die vernietigend waren voor de Joden. In de meeste gevallen probeerden de Judenräte de maatregelen te vertragen of te verlichten. Andere leden van de Judenräte geloofden dat als ze gehoor zouden geven aan de eisen van de Duitsers, deze zouden zien hoe productief de Joden konden zijn en hen derhalve minder hard aan zouden pakken. In enkele gevallen deden de Judenräte hun voordeel met hun bevoorrechte positie, hetgeen tot veel vijandigheid en kritiek leidde van de zijde van de Joodse gemeenschappen.
De Judenräte kregen de opdracht Joden van hun huizen naar de getto’s te brengen, de rust te bewaren en te voorkomen dat er gesmokkeld werd. Bovendien waren zij verantwoordelijk voor het uitreiken van de schrale voedselrantsoenen, toegewezen door de Duitsers. In sommige gevallen probeerden de Judenräte de honger in hun getto’s te verlichten door illegaal voedsel te verwerven. De raden zetten ook onderlinge hulporganisaties, ziekenhuizen, medische klinieken en weeshuizen op. Vanaf 1940 kregen de Judenräte de opdracht arbeiders te leveren voor dwangarbeid in de werkkampen. In de meeste gevallen voldeden de Raden aan de eisen van de Duitsers en veroorzaakten daardoor nog meer spanning in de gemeenschap.
Toen de nazi’s een begin maakte met de Endlösung - de vernietiging van de Europese Joden – eisten zij van vele Judenräte dat zij de namen van Joden opgaven die gedeporteerd moesten worden naar de vernietigingskampen. Iedere Raad moest beslissen of en hoezeer ze de Duitsers zouden gehoorzamen. De meeste zochten manieren om het proces van deportation tegen te houden of ten minste te vertragen; sommige deden dit door een politiek van ‘redding door werk’ te volgen. Zij probeerden de Duitsers ervan te overtuigen dat de Joden belangrijk waren voor de oorlogseconomie als producenten van verscheidene belangrijke producten en wapens en dat de Duitsers het zich niet konden permitteren hen massaal te vernietigen. Sommige Raden besloten bepaalde mensen uit de gemeenschap op te offeren om daarmee de meerderheid te redden. Zowel tijdens als na de oorlog riep deze praktijk veel kritiek en verdeeldheid op. In verschillende gevallen namen de leden van de Judenräte deel aan het plannen van en uitvoeren van het gewapend verzet tegen de nazi’s.

Met dank aan Yannick Servais voor zijn inzet en bijdrage aan het tot standkomen van deze beknopte encyclopedie.
Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd, 2000.