Friends  |  Press Room  |  Contact Us

The International School for Holocaust Studies

Beknopte encyclopedie van de Holocaust

Gestapo (acroniem van Geheime Staats Polizei)

De geheime politieke politiemacht van het Derde Rijk, die diende als het belangrijkste instrument van Hitler voor martelingen en terreur.
De Gestapo werd al voordat de nazi’s aan de macht kwamen opgezet als geheime inlichtingendienst in het politiedepartement van Pruisen, waaronder ook de Gestapo viel. Een maand later kreeg de Gestapo de macht wie dan ook ‘voor zijn eigen veiligheid’ in hechtenis te nemen. Uiteindelijk betekende dit dat iemand die door de Gestapo werd gearresteerd, al zijn burgerrechten verloor en niet langer door de wet werd beschermd. Volgens de wet was de Gestapo geheel vrij te doen wat men wilde met de slachtoffers.
In april 1933 werd de Gestapo afgescheiden van de rest van de politie van Pruisen en in 1934 werd een Joodse Afdeling ingesteld. In april van dat jaar plaatste het hoofd van de SS, Heinrich Himmler, de Gestapo en alle concentratiekampen in Duitsland onder de controle van de SS. De Gestapo had nu de macht om de slachtoffers naar concentratiekampen te sturen en daar over hun lot te beslissen – leven of sterven en hoe. Het Duitse strafrecht verbood nog steeds moord en marteling, dus de Gestapo – die zich regelmatig schuldig maakte aan moord en marteling – begon met methoden die in Dachau waren ontwikkeld, de doodsoorzaak van de slachtoffers te vervalsen.
In juni 1936 reorganiseerde Himmler het hele politiesysteem van Duitsland teneinde dit te verlossen van de bureaucratische regeringsbeperkingen, Hij verdeelde de politie in twee hoofdafdelingen, de Orde Politie (Ordnungspolizei, ORPO) en de Geheime Politie (Sicherheitspolizei, SIPO). Onder Himmler groeide de Gestapo buitensporig en nam al gauw de controle over alle Duitse politieke politiafdelingen over.
Tot september 1939 zag de structuur van de Gestapo er als volgt uit:
Divisie I, onder leiding van Werner Best, was belast met de organisatiezaken en financiële zaken, inclusief wettelijke aangelegenheden.
Divisie II, de belangrijkste afdeling van de Gestapo, stond onder de directe controle van Reinhard Heydrich. Hij en zijn plaatsvervanger Heinrich Müller waren verantwoordelijk voor het uitschakelen van de tegenstanders van het nazi-regime;
Divisie III, met aan het hoofd Günther Palten, was belast met de contraspionage. Van november 1937 tot oktober 1938 trainde de Gestapo speciale units voor het terroriseren en nazificeren van landen buiten Duitsland.
Eind 1938 voerde Adolf Eichmann de campagne aan die ten doel had de Joden uit het pas geannexeerde Oostenrijk te verwijderen. Müller en Eichmann namen de verantwoordelijkheid op zich de Joden uit alle door de nazi’s bezette landen te laten emigreren of te deporteren. Na de Kristallnacht in november 1938 werd de Gestapo de belangrijkste uitvoerder van het Duits anti-Joodse beleid.
Toen in september 1939 de Tweede Wereldoorlog uitbrak werd de Sicherheitspolizei (SIPO) samengevoegd met de Sicherheitsdienst (SD). Daardoor ontstond het Reichsicherheitshauptamt (Rijks Veiligheids Hoofdbureau, RSHA). In de RSHA werd Müller het officiële hoofd van de Gestapo en bestuurde Eichmann de Joodse afdeling van het bureau. Onder hun leding nam de Gestapo deel aan de arrestatie van Joden, Zigeuners en mensen van een inferieur ras, onderdrukte de door Duitsland bezette gebieden met een nietsonziende terreuracties en speelde een hoofdrol bij de Endlösung.
De Gestapo gebruikte de ‘gevangenneming voor de eigen veiligheid’-methode bij de aanpak van de Europese Joden. Zij bedroog leden van de Judenräte van de getto’s en gijzelde hen; creëerde een taalregeling (Spracheregelung), een eufemistisch jargon dat gebruikt werd om de werkelijke aard van hun handelingen te verbloemen. De Geheime Staatspolizei zag ook toe op de liquidatie van de getto’s. Eichmanns afdeling van de Gestapo organiseerde de deportatie van Joden naar concentratie- en vernietigingskampen en had de directe controle over het concentratiekamp Theresienstadt in Tsjecho-Slowakije. Gestapo-officieren voerden ook de Einsatzgruppen aan die de massamoord uitvoerden op de Joden in de Sovjet-Unie.
Na de oorlog wisten de belangrijkste medwerkers van de Gestapo te ontsnappen en te ontkomen aan gerechtelijke vervolging.

Met dank aan Yannick Servais voor zijn inzet en bijdrage aan het tot standkomen van deze beknopte encyclopedie.
Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd, 2000.