Friends  |  Press Room  |  Contact Us

The International School for Holocaust Studies

Beknopte encyclopedie van de Holocaust

Einsatzgruppen (volledige naam: Einsatzgruppen der Sicherheitsdienstes (SD) und der Sicherheitspolizei (SIPO).

Duitse term die actiegroepen betekent, wat oorspronkelijk betrekking had op de afdeling van de veiligheidspolitie van de nazi’s, die samenwerkte met het Duitse leger na de invasie van Oostenrijk, Tsjecho-Slowakije en Polen. Later sloeg de term op de mobiele moordeskaders van de SS die met de Duitse troepen opmarcheerden die in 1941 de Sovjet-Unie binnenvielen.
Toen de Duitsers in maart 1938 Oostenrijk binnenvielen en in 1939 Tsjecho-Slowakije was het de taak van de Einsatzgruppen de oprukkende soldaten te volgen en te dienen als verplaatsbare bureaus van de veiligheidsdienst en de veiligheidspolitie van de nazi’s tot er permanente bureaus opgezet konden worden. De Einsatzgruppen waren belast met de veiligheid in deze gebieden, wat inhield het opsporen en gevangennemen van tegenstanders van de nazi’s.
Ter voorbereiding van de invasie van de nazi’s van Polen in september 1939, moesten de Einsatzgruppen vechten tegen strijdgroepen die het Rijk vijandig gezind waren.
Dit bevel vatten zij op als een opdracht duizenden Joden en Polen uit de gegoede stand te vermoorden. Spoedig na de invasie kregen de Einsatzgruppen instructies met betrekking tot de behandeling van Joden in de pas veroverde gebieden: zij moesten de Joden arresteren en in getto’s onderbrengen in de buurt van spoorwegen, om het toekomstige transport van de bevolking te vergemakkelijken en Judenräte (Joodse Raden) op te zetten. Deze Einsatzgruppen werden in 1939 ontbonden; de mannen werden opgenomen in de permanente veiligheidsdiensten en bij de veiligheidspolitie in bezet Polen.
Toen Duitsland zich voorbereidde op de invasie van de Sovjet-Unie in juni 1941, maakte Hitler het leger duidelijk dat de aanstaande oorlog was gebaseerd op een fundamenteel conflict tussen twee totaal tegengestelde ideologieën. Het was noodzakelijk de elementen die deze tegenstrijdige ideologieen lieten voortbestaan te vernietigen. Dus werden er weer speciale eenheden – Einsatzgruppen – in het leven geroepen om het oprukkende leger te begeleiden. Hun taak was tegenstanders van het Rijk, zoals communisten en Joden, op te sporen en te doden.
Toen operatie Barbarossa begon, volgden de Einsatzgruppen het Duitse leger, de Wehrmacht, tot in de Sovjet-Unie. Er werden vier units gevormd, Einsatzgruppen A, B, C en D. Iedere unit kreeg de opdracht de Joden in het eigen gebied te vernietigen en elke unit was onderverdeeld in subunits, die Sonderkommando’s of Einsatzkommando’s werden genoemd. Einsatzgruppe A, de grootste groep met ongeveer 1.000 manschappen, werd toegevoegd aan Leger Groep Noord. Zij opereerde in de Baltische Staten (Litouwen, Letland en Estland) en het gebied tussen de oostgrens en Leningrad. Einsatzgruppe B, 655 mannen toegevoegd aan de Leger Groep Centrum, werkte in Wit-Rusland en het district Smolensk, ten oosten van Moskou. Einsatzgruppe C, een groep van 700 man toegevoegd aan de Leger Groep Zuid, beheerste het noorden en het centrum van de Oekraïne. Einsatzgruppe D, met 600 man toegevoegd aan het Elfde Leger, opereerde in het zuiden van de Oekraïne, de Krim en Ciskaukasië. Het waren niet alleen deze groepen die de vernietiging van de Sovjet Joden uitvoerden, waar ze ook gingen hielpen gewone Duitse soldaten, Duitse politie-eenheden en lokale collaborateurs bij de moordpartijen. Bij het aanbreken van het voorjaar van 1943 hadden de Einsatzgruppen 250.000 Joden en honderdduizenden Sovjetburgers, onder wie ook krijgsgevangenen, omgebracht.
De Einsatzgruppen vermoordden hun slachtoffers – mannen, vrouwen en kinderen – door ze in ravijnen, mijnen, steengroeven, greppels of speciaal voor het doel gegraven kuilen samen te brengen. Eerst dwongen ze de Joden al hun bezittingen af te geven en zich uit te kleden. Dan schoten ze hen dood en wierpen de lijken in de greppels. De commandanten gaven dagelijks rapporten door over hun moorddadige acties.
De voortdurende nauwe contacten met de moord had een bijzonder destructieve uitwerking op de mannen van de Einsatzgruppen, ondanks de grote hoeveelheden alcohol waarmee ze werden volgegoten. Dit gaf de nazi’s aanleiding alternatieven te zoeken voor het moordproces. Spoedig kregen de Einsatzgruppen gaswagens voor de moord op de overgebleven Joden.
Na de oorlog werden de leiders van de Einsatzgruppen in Neurenberg en bij andere processen voor de rechter gebracht. Van de 24 aangeklaagden werden er 14 tot de doodstraf veroordeeld. Slechts vier van hen werden werkelijk geëxecuteerd; de anderen kregen vermindering van straf.

Met dank aan Yannick Servais voor zijn inzet en bijdrage aan het tot standkomen van deze beknopte encyclopedie.
Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd, 2000.